2015: terugkijken op veranderende verhoudingen in de wereld


2015 is wat zo mooi heet een kroonjaar. Zeventig jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog en zeventig jaar na de onafhankelijkheidsverklaring van Indonesië, vijfenzestig jaar sinds de proclamatie van de RMS, veertig jaar onafhankelijkheid van Suriname en vijf jaar sinds de Nederlandse Antillen ophielden te bestaan. De wereldverhoudingen begonnen te verschuiven.


Het zijn bijna te veel historische feiten om op te noemen. In 2015 zal er veel worden teruggekeken en herdacht. Maar wat gebeurde er vanaf 1945, waarom en met welke gevolgen? Welke gebeurtenissen worden herdacht, welke niet? Wel het einde van de Tweede Wereldoorlog in Europa en Azië en niet de onafhankelijkheidsproclamatie van Indonesië? Toch twee gebeurtenissen die met elkaar verband hielden en nu verschillend worden bekeken. In Indonesië wordt de Tweede Wereldoorlog met al zijn verschrikkingen gezien als een opmaat naar de vrijheid terwijl voor velen in de Indische gemeenschap de oorlog en de onafhankelijkheidsstrijd samenvloeiden in een periode van geweld en onzekerheid. Om het kroonjaar van een achtergrond te voorzien zetten we, in een serie van drie artikelen, de belangrijkste historische gebeurtenissen nog eens kort op een rij. Te beginnen met de gebeurtenissen in het jaar 1945.

1945 (zeventig jaar)

Na de capitulatie van de Duitsers op 5 mei wilden de geallieerden ook een snel einde aan de oorlog in de Azië. Om dat te versnellen werden twee atoombommen op Japan gegooid: 6 augustus op Hiroshima en 9 augustus op Nagasaki. De bommen hebben er zeker aan bijgedragen dat Japan op 15 augustus capituleerde en op 2 september op het Amerikaanse oorlogsschip de Missouri officieel de overeenkomst van overgave tekende.

 
Het einde van de Tweede Wereldoorlog in Azië zette een andere serie gebeurtenissen in werking die het lot van Molukkers direct beïnvloedde. Twee dagen na de Japanse capitulatie, op 17 augustus, proclameerden de Indonesische nationalistische leiders Soekarno en Hatta de Indonesische onafhankelijkheid. Nederland accepteerde dat niet en wilde de oude koloniale verhoudingen herstellen. De Britten gingen alvast naar Indonesië om het gezag over te nemen. In korte tijd barstte daar in Surabaya de bom. Op 19 september vond een vlagincident plaats bij Hotel Oranje (tegenwoordig hotel Majapahit): iemand had het Nederlandse rood-wit-blauw gehesen, waarop Indonesische jongeren het hotel beklommen en de onderste blauwe baan afscheurden. In diezelfde periode braken in Bandung en Batavia gevechten uit tussen groepen Indo-Europese jongeren en Molukse KNIL-militairen (die nog niet opnieuw waren gemilitariseerd) enerzijds en Indonesische nationalisten anderzijds.

Tegen de achtergrond van de toenemende spanning tussen Indonesische nationalisten en de geallieerden werd op 28 oktober een transport met Europese en Indo-Europese burgers, die vanuit de Japanse kampen naar de haven van Surabaya werden gebracht, door Indonesische nationalisten aangevallen. Het bloedbad dat daar ontstond, staat wel bekend als de aanval op het Gubengtransport. Achteraf gezien was de aanval een van de bloedigste aanvallen op Nederlanders, Indo-Europeanen en in meerdere gevallen ook op Molukkers gedurende de eerste chaotische maanden van de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd, die we in Nederland de ‘Bersiap’ zijn gaan noemen.

Op 10 november vloog Surabaya letterlijk in brand toen massale en heftige gevechten uitbraken tussen de Indonesische nationalisten en de geallieerden, waarbij aan de kant van de republikeinen overigens ook Molukkers meevochten. Deze dag wordt in Indonesië nog altijd herdacht als ‘de slag om Surabaya’. De wens van Nederland om terug te keren in Indonesië betekende vanaf het najaar van 1945 ook een nieuw begin voor rekrutering van Molukkers voor het KNIL. Dat was onder meer mogelijk omdat het Nederlandse gezag, gesteund door de geallieerden, in het oosten van Indonesië al wel kon terugkeren. Voor Ambon was dat op 22 september. Meer dan de helft van de Molukse militairen die in 1951 naar Nederland kwamen, werd vanaf dat moment gerekruteerd. Het was ook het begin van een oorlog waarin Molukse militairen soms tegenover elkaar kwamen te staan omdat er ook Molukkers waren die de Indonesische kant kozen, zoals al in de slag om Surabaya was gebleken.

Volgende maand staat 1950 centraal, daarna 1970 en 1975.

Veldpolitie, Ambon, nov. 1945.



Laatst bijgewerkt: 28 feb. 2016