Chris Tamaela en Supu-isatie

Column van Fridus Steijlen


Op 9 Juni promoveerde Chris Tamaela aan de Vrije Universiteit. Een bijzondere ceremonie met een welkomstgezang door een spontaan samengesteld koor van oud studenten van de Moluks Theologische Opleiding en gemeenteleden van Gunung Batu in Amsterdam; en tijdens de verdediging, muzikale vragen en antwoorden. In zijn inleiding vertelde de dominee-promovendus - zijn stemintonatie en gebaren waren die van een dominee - over het thema van zijn proefschrift. Chris Tamaela pleit ervoor dat de Molukse kerk op de Molukken open moet staan voor traditionele muziekinstrumenten en zangvormen. De kerk hoeft niet bang te zijn dat de mensen daardoor minder gelovig worden. In zijn thesis had Chris Tamaela het schematisch uitgelegd en er een mooi begrip voor ontwikkeld: Supu-isatie. In een van zijn antwoorden verwoordde hij het zo: “Je moet jezelf geven door open te staan, want dan ontvang (Supu) je de mooie muziek en cultuur van de voorouders.”



Schuin voor mij zat muzikant-predikant Zeth Mustamu. Veel van wat Chris Tamaela vertelde deed mij denken aan zijn beroeping in 1991. Ik had toen de eer in het organisatiecomité te zitten. Ik herinnerde mij dat er toen ook discussie was over het gebruik van andere instrumenten dan bijvoorbeeld het gebruikelijke fluitorkest, orkest Suling. Natuurlijk heb ik Zeth er nog even naar gevraagd. In de kern klopte mijn herinnering, het was niet echt verboden maar er waren behoorlijk wat kerkgemeenten waar men het zeker niet waardeerde. Amsterdam was een geval apart, daar gebeurden wel meer rare dingen.
Zeth vertelde ook dat het Moluks Theologisch Beraad, MTB, zich in de jaren negentig boog over kwesties als de relatie tussen geloof en voorouders en cultuur. Zij nodigden predikanten uit verre continenten uit en van hen leerde het MTB dat ze zich eigenlijk druk maakten om niks. Zo zei een professor uit China: “Ik ontsteek elke dag wierook voor mijn voorouders, wat is het probleem?” Het MTB concludeerde dat adat en cultuur goed kunnen samengaan met geloof. Zij herkenden christelijke elementen in noties van wederzijdse hulp, zoals masohi en kasih; die waren er dus al voordat de kerk zelf op de Molukken kwam. Vanaf 1997 bezocht het MTB de Molukken en discussieerde over de relatie tussen cultuur en geloof. Na wat scepsis groeide ook daar de gedachte onder meerdere predikanten dat cultuur en geloof heel goed samen gaan. Enthousiast vertelde Zeth over een dienst die dominee Chris Tamaela helemaal in het Bahasa Tanah opdroeg, en waar de aanbieding van de collecte door vrouwen in pakian Tanimbar, Tanimbarese kleding, werd begeleid door tifa’s en een tahuri, een schelphoorn. Tijdens de opening van het Moluks Kerkelijk Centrum in Houten in 1999 leidde Zeth samen met Chris Tamaela de dienst. Zeth zag toen zijn kans schoon om de collecte als een kapitan te begeleiden.

Zowel op de Molukken als in Nederland bestaan blijkbaar nog twee stromingen: een behoudende die geen vermenging met adat en cultuur wil en een vernieuwende die dat wel wil. Vernieuwing door datgene dat al voor de komst van het christendom aanwezig was te herwaarderen. Eigenlijk is de ‘vernieuwingsdrift’ van predikanten als Zeth Mustamu en Chris Tamaela een verlaat antwoord op de kerstening van de Molukken. Hoe die kerstening verliep werd op 8 mei kort uit de doeken gedaan tijdens de presentatie van de ‘Bronnen betreffende Kerk en School in de gouvernementen Ambon, Ternate en Banda ten tijde van de Verenigde Oost-Indische Compagnie’. Deze bronnenpublicatie bestaat uit zes kloeke delen, met ontzettend veel brieven uit de periode 1605-1791. In die brieven waren de Nederlandse schrijvers, veelal zendelingen, niet altijd even positief over Molukkers: zij waren koppig, soms eigenlijk te dom om de bijbel te begrijpen en eigenlijk te hardleers om geduldig uren catechisatie, vaak in het Nederlands, te ondergaan. De leider van het bronnenpublicatie-project bood geinend zijn excuus aan de aanwezige Molukkers aan voor die negatieve toon. Maar hij voegde eraan toe dat het wel zin heeft gehad, want Molukkers zijn gelovig geworden. Het beeld dat hoe dan ook van die kersteningsperiode beklijfde was dat de zendelingen wilden dat Molukkers het christendom leerden zoals zij, de Nederlandse zendelingen, dat brachten: sober en volgens een strakke regie. Dominees als Chris Tamaela en Zeth Mustamu zijn nu, ruim vier eeuwen later, bezig de kerk die die zendelingen toen brachten, kleur te geven en te verbinden met wat er toen al aan spirituele rijkdom was.

Video-impressie van de promotie door Henk Thenu: