Cultuur legt pijnpunten van de samenleving bloot


Cultureel strateeg wordt hij wel genoemd, of cultureel adviseur. Zijn profiel op LinkedIn vermeldt cultuur intendant, weer een andere titel. Hoe dan ook, Han Bakker (1955) leeft en ademt cultuur. Hij schuwde niet de weg van de meeste weerstand te kiezen in de wereld van kunst en cultuur in Nederland: niet als directielid van het spraakmakende theatergezelschap Dogtroep in de jaren ‘90 van de vorige eeuw en evenmin als manager van het 50-koppige klassieke muziekensemble Ricciotti.

Juist in die laatste decennia van de vorige eeuw waarin West- en Oost-Europa voorzichtige stappen tot toenadering maakten, zorgde hij voor verbindingen door middel van cultuur. En nu nog steeds. Want cultuur en erfgoed zijn onmisbaar voor een gezonde en open samenleving.

We ontmoeten Han Bakker in een Amsterdams café aan de rand van de Jordaan, vlak tegenover een haringkar. Voor een indringend gesprek over migratie, over mobiliteit. En over de Molukse gemeenschap als baken in de grotere geschiedenis.



Wat doet een cultureel strateeg?
“Dat is het beste uit te leggen met een voorbeeld waarvoor we terug moeten naar het begin van deze nieuwe eeuw. We kunnen het ons nu bijna niet voorstellen maar er vond toen nauwelijks uitwisseling plaats van cultuur en culturele producten tussen Nederland en Turkije. Van de Rijksoverheid kwam toen de vraag hoe we de relatie met Turkije zouden kunnen verbeteren. Daarom heb ik in 2002 een soort Lonely Planet, een gids, geschreven over de hedendaagse cultuur van Turkije: Waar moet je zijn voor culturele evenementen, wie is wie, en waar vind je de producenten? Die publicatie heeft veel impact gehad. Na het verschijnen zag je het aantal samenwerkingsprojecten met Turkije vertienvoudigen! Deze aanpak, tegenwoordig ook wel ’cultural mapping’ genoemd, is ook toegepast in Brazilië en China. En later nog eens toen er na 2004 tien nieuwe landen zich aansloten bij de Europese Unie. Want we wisten heel weinig van de hedendaagse cultuur in die voormalige Oost-Europese landen. De Nederlandse musea voor hedendaagse kunst dachten dat men in die landen jaren achterliep. Niets bleek minder waar natuurlijk, er was een zeer vitaal kunstleven. We konden toen ruim 80 gezamenlijke culturele evenementen organiseren.”

Cultuur verbindt. Hoe werkt dat?
“Ik zag het al toen ik in Praag in het toenmalige Tsjecho-Slowakije studeerde. Dat was eind jaren ‘70, in de neostalinistische periode. Veel vrienden en bekenden van mij kwamen in de problemen met de overheid, sommige zaten gevangen. In die tijd ontmoette ik inspirerende en dappere mensen. Bijvoorbeeld bij de ondergrondse universiteit, de zgn. Vliegende Universiteit. Daar kwamen sprekers en kunstenaars overal vandaan. Men probeerde met cultuuronderwijs bestaande beeldvorming te corrigeren. Vanuit cultuur en kunst probeerde men geestelijk onafhankelijk te blijven. Dat maakt mensen sterker in het weerstand bieden tegen een verstikkende overheid. Die alternatieve culturele underground legde de pijnpunten van die samenleving bloot.”

De Molukse cultuur heeft verbondenheid in zich. Welke betekenis heeft het Molukse erfgoed in Nederland?
“Allereerst een heel persoonlijke. De Molukken en de Molukkers waren voor mij altijd verbonden met de koloniale oorlog na het uitroepen van de onafhankelijkheid door Indonesië in 1945. Broers van mijn vader waren op Java gelegerd om deel te nemen aan de politionele acties. Die broers waren boerenzonen en wisten van niets toen ze erheen gezonden werden. Een van mijn ooms was boordschutter en moest op mensen schieten. Daar heeft hij levenslang last van gehad.”

Dat ontroert hem nog steeds: “Er werd nooit over gesproken. Toen mijn ooms uit die koloniale oorlog kwamen, werd hun door hun meerderen te verstaan gegeven dat ze hun mond moesten houden over wat daar had plaatsgevonden. Toen mijn oom stervende was, kwam er een maatje uit die tijd langs en je zag mijn oom weer helemaal opleven. Ze konden er dus alleen maar met elkaar over praten, verder niet.”

Hij vertelt verder: “Maar mijn eerste echte kennismaking met een Molukker zelf had met cultuur te maken en ook met mijn jaren in Oost-Europa. Ik was in de tweede helft van de jaren ‘80 manager van het Ricciotti Ensemble, een orkest van ongeveer 50 mensen. We zochten een eerste violist die natuurlijk behoorlijk goed moest kunnen spelen maar vooral ook leiderskwaliteiten moest hebben. Violist Johnny Rahaket kwam auditeren en hij had het juiste charisma, de juiste leiderscapaciteiten. We speelden toen overal, op straat en in gevangenissen. We hebben ook op de scheepswerf van Gdansk in Polen gespeeld in de tijd dat Lech Walesa streed voor een vrije vakbond. Johnny was onze aanvoerder. En hij nodigde ons ook een keer uit in Brabant, tijdens een jaarlijkse bijeenkomst van de Molukse gemeenschap waar verder nooit Nederlanders toegelaten werden. We speelden daar ons repertoire, aangevuld met een arrangement van een Moluks liedje. Dat was heel bijzonder en ontroerend.”

Hoe kan cultuur verbinden in bijvoorbeeld Nederland?
“Cultureel erfgoed kan een inspiratiebron zijn voor de hedendaagse cultuur; daar kan de samenleving iets mee. Ik vind ook dat de overheid daarin de verantwoordelijkheid heeft om die bron duurzaam te laten zijn. Ook de kennis over de Molukse aspecten van onze geschiedenis moet beschikbaar en toegankelijk zijn, zodat die kennis gedeeld kan worden. Dan is specifiek beleid van de overheid daarvoor noodzakelijk. Vergeet niet dat er een gemeenschappelijke historie is waarin Molukkers een belangrijke pijler vormen, nauw verbonden met die van Indische Nederlanders. Ook de koloniale geschiedenis is een spiegel voor onze samenleving. De Molukkers behoren tot de gemeenschappen die naar Nederland zijn gemigreerd – om welke reden dan ook – ze schreven en schrijven geschiedenis die voor de toekomst van belang is. Zo zijn in het Regionaal Archief Dordrecht bijvoorbeeld objecten en documenten - die door Turken en Marokkanen zijn meegenomen naar Nederland - vastgelegd als erfgoed. Zo gaan deze gemeenschappen deel uitmaken van de geschiedenis en krijgt het ook betekenis voor de toekomst. Want, net als de Molukse geschiedenis, laat dit deel van het erfgoed zien dat mobiliteit, verplaatsing, van alle tijden is. Men is altijd op zoek naar geluk, naar een beter leven.”